القای مرگ در سلولهای سرطانی
به این ترتیب بخشی از پاسخ سیستم دفاعی بدن به عوامل بیگانه بیماریزا، تولید آنتیبادی است كه از طریق وارد شدن عامل خارجی (آنتیژن) به بدن، ساخته شده و در نهایت باعث از بین رفتن آنتیژن و جلوگیری از بیمار شدن انسان میشود. نكته جالب این است كه آنتیبادی خاصیت اتصال اختصاصی به آنتیژن خودش را دارد. به این صورت كه آنتیبادی سم میكروب وبا (كه بیماریزایی این بیماری از طریق سم آن ایجاد میشود) تنها به سم وبا متصل میشود و علیه دیگر باكتریها كار نمیكند. از اختصاصی بودن این آنتیبادیها استفادههای زیادی مانند استفاده به عنوان دارو برای درمان سرطان میشود؛ چراكه سلولهای سرطانی در سطح خودشان پروتئینهایی را عرضه میكنند كه میتوان به وسیله هدف گرفتن این پروتئینهای اختصاصی روی سلولهای سرطانی موجب مرگ این سلول شده و از این طریق راه درمانی برای آن نوع خاص سرطان ارائه كرد.
در همین خصوص محققان پژوهشكده آنتیبادی منوكلونال پژوهشگاه فناوریهای نوین علوم زیستی ابنسینا جهاد دانشگاهی موفق به تولید آنتیبادی منوكلونال بر ضدمولكول Her2 (نوع مثبت پروتئینی است كه در تومورهای سینه وجود دارد) شدهاند.
این نوع آنتیبادی قادر است مولكول Her2 در بیشتر یا حتی تمامی سلولهای سرطانی سینه را شناسایی كند و تولید آن در واقع از دستاوردهای جدید محققان جهاد دانشگاهی است كه در مرحله موشی با موفقیت به نتیجه رسیده و مرحله انسانیسازی آن نیز آغاز شده كه با توجه به توانمندی محققان پژوهشگاه ابنسینا در تبدیل آنتیبادی منوكلونال موشی به انسانی، به نظر میرسد طی یك سال آینده تولید نمونه انسانی این آنتیبادی آغاز شود.
شناسایی و درمان سلولهای سرطانی
آنتیبادی منوكلونال این توانایی را دارد كه پس از تزریق در بدن سلولهای سرطانی را بشناسد و آنها را از بین ببرند.
پیش از این دكتر محمدمهدی آخوندی، رئیس پژوهشگاه ابنسینا درباره روند كاری پروژه بزرگی كه در این پژوهشگاه آغاز شده، گفت: آنتیبادی كه در حال حاضر روی آن فعالیت میكنیم، مخصوص درمان سرطان سینه است كه خوشبختانه روند تحقیقات آن بخوبی در حال پیشرفت است. این آنتیبادی پس از ساخته شدن به طور عملی وارد پروتكل درمانی میشود و هدف این است كه این امكان فراهم شود كه دوز درمانی آن در كشور ارائه شود.
وی در عین حال درمان سرطان سینه به كمك روشهای پیشرفته را یكی از اولویتهای درمانی كشور برشمرد و یادآور شد: در حال حاضر یك دوز درمانی این نوع آنتیبادی بیش از 50 میلیون تومان قیمت دارد كه با توجه به شیوع بالای سرطان سینه در میان زنان، میزان مصرف آن نیز بالاست.
دكتر محمدصادق حاجیتاروردی، معاون پژوهشی و فناوری جهاد دانشگاهی هم همزمان با سیامین سالگرد جهاد دانشگاهی با بیان این كه این آنتیبادی قادر به القای مرگ سلولی در سلولهای سرطانی است، خاطرنشان كرد: مطالعات حاضر نشان میدهد كه این آنتیبادی در مرگ سلولهای غیرسرطانی و طبیعی بدن كه دارای پروتئین Her2 در سطح خود میباشند، تاثیری ندارد. این مشخصه از اهمیت خاصی برخوردار بوده و باعث كاهش عوارض جانبی ناشی از درمان سرطان پستان به وسیله آنتیبادیهای ضد Her2 در مقایسه با آنتیبادیهای درمانی موجود در بازار خواهد بود.
این در حالی است كه آنتیبادیهای درمانی موجود برای درمان سرطان پستان صرفا قادر به القای مرگ سلولی در حدود 20 درصد افراد مبتلا به سرطان پستان (Her2+) میباشند، همین موضوع نشانگر برتری آنتیبادی تولید شده در پژوهشگاه ابنسینا نسبت به نمونههای مشابه است.
اولویت درمانی
آنتیبادیهای درمانی كه شامل آنتیبادیهای كایمریك (ناهمسان) و انسانیشده است، در زمره داروهای بیوتكنولوژیك بسیار گران و اختصاصی هستند، به صورتی كه آنتیبادی تجاری موجود (ضد 2-Her ) كه هماكنون از خارج خریداری شده و برای درمان برخی بیماران سرطان پستان استفاده میشود، برای هر تزریق حدود 3 میلیون تومان هزینه در بر داشته و درمان هر بیمار نیاز به 10 تزریق یا بیشتر از این حد دارد كه جمعا برای هر بیمار بیش از 30 میلیون تومان هزینه دارد. این در حالی است كه نمونه داخلی این دارو با هزینههای بسیار پایینتری در اختیار بیماران قرار میگیرد، به طوریكه تولید دارو تنها برای این آنتیبادی خاص (ضد 2-Her) دهها میلیارد تومان در سال صرفهجویی ارزی به همراه داشته و از آنجا كه در حال حاضر مجوز استفاده درمانی بیش از 20 نوع از این آنتیبادیها در دنیا صادر شده، ساخت داخلی این داروها حدود 40 میلیارد دلار در سال صرفهجویی در پی خواهد داشت.
دكتر محمود جدی تهرانی، رئیس پژوهشكده آنتیبادی منوكلونال پژوهشگاه فناوریهای نوین علوم زیستی جهاد دانشگاهی ابنسینا با اشاره به موفقیت محققان پژوهشكده در تولید مدل كایمریك آنتیبادی منوكلونال اختصاصی ضدمولكول 2-Her سرطان پستان اظهار كرد: در این پروژه ابتدا آنتیبادی موشی اختصاصی ضدمولكول 2-Her سرطان پستان را تولید كرده و فعالیتهای عمدهای از طریق مهندسی ژنتیك برای انسانیسازی این آنتیبادی انجام دادیم، به طوری كه در حال حاضر مدل كایمریك این آنتیبادی و در واقع كارخانه تولید آن است را ساختهایم.
وی با اشاره به این كه با تولید سلول تولیدكننده این آنتیبادی و تكثیر آن میتوان مقدار زیادی آنتیبادی تولید كرد، درباره مرحله كایمریك این پروژه افزود: مرحله اولیه انسانیسازی این آنتیبادیها را پشت سر گذاشتهایم، به این معنی كه 75 درصد ساختار پروتئینی این آنتیبادی انسانی شده و در حال انسانیسازی دیگر قسمتهای آنتیبادی مورد نظر هستیم.
به طور كلی آنتیبادیهای منوكلونال عمدتاً در سلولهای موشی ساخته میشوند. این آنتیبادیها نوعی پروتئین موشی هستند كه اگر آن را به انسان تزریق كنیم، از آنجا كه برای بدن انسان غریبه است، به عنوان آنتیژن عمل كرده و باعث میشود كه در بدن بیمار علیه آن آنتیبادی موشی (آنتیژن) آنتیبادی انسانی ساخته شود و نهایتا میتوانیم با تبدیل آنتیبادی موشی به انسانی از طریق مهندسی ژنتیك جلوی این عمل را گرفته و از آن به عنوان دارویی علیه سلولهای سرطانی استفاده كنیم.
جدی تهرانی، درباره دیگر پروژههای پژوهشكده آنتیبادی منوكلونال پژوهشگاه ابنایسنا خاطرنشان كرد: آنتیبادیهای دیگری نیز علاوه بر آنتیبادیهای در حال تولید (ضد Her2) در پژوهشكده آنتیبادی منوكلونال علیه پروتئینهای اختصاصی سلولهای سرطانی تولید شده كه خواص آنها تحت بررسی بوده كه در برخی از این آنتیبادیها موفق شدهایم با استفاده از آنها در محیط آزمایشگاهی سلولهای سرطانی خون انسان را از بین برده و در ادامه كار این آنتیبادیها توانستند سلولهای سرطانی را كه به موش تزریق شده از بین ببرند.
پس از مرحله حیوانی آزمون این آنتیبادیها، هماكنون در حال تهیه مقدمات كارآزمایی بالینی این آنتیبادیها در بیماران داوطلب در پروژهای كه مجوز آن از وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكی اخذ خواهد شد، هستیم كه به موازات این فعالیتها آنتیبادیهای موشی یادشده نیز در حال انسانیسازی در آزمایشگاههای پژوهشگاه فناوریهای نوین علوم زیستی جهاد دانشگاهی ابنسینا میباشند.